Հայ ազգային-գաղափարական մտածողութիւնը հազւադէպ է ձեւաւորում բանաձեւեր, որոնք միաժամանակ համակցում են պատմական խտութիւն, բարոյական վճռականութիւն եւ քաղաքական փիլիսոփայութիւն։ «Ազատութիւն կամ մահ» կարգախօսը հէնց այդ բացառիկ բանաձեւերից է։ Այն չի ծնւել յուզական մղումից, այլ ձեւաւորւել է հայ ժողովրդի գոյութեան սպառնալիքի պայմաններում եւ ամրագրւել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գաղափարական ինքնութեան առանցքում որպէս անխախտելի արժէքային սահմանագիծ։
Ազատութիւնը դաշնակցական մտածողութեան մէջ առաջնային է, կենսական արժէք, առանց որի գոյութիւնը կորցնում է իմաստը։ Այն չի սահմանափակւում միայն արտաքին կառոյցներով կամ պաշտօնական համակարգերով, այլ ընդգրկում է նաեւ ազգային նախաձեռնողականութիւնը, որը հնարաւորութիւն է տալիս ազգին որոշելու իր ուղին՝ անկախ արտաքին ճնշումներից։ Ազատութիւնը ներառում է նաեւ հոգեբանական եւ մշակութային շերտեր, որոնք ապահովում են արժանապատւութիւնը, ինքնութիւնը եւ պատմական յիշողութեան շարունակականութիւնը։ Այս խորքային հիմքի վրայ են ձեւաւորւում, Դաշնակցութեան պատկերացմամբ, սոցիալական յարաբերութիւնները եւ քաղաքական համակարգը։ Միայն ազատութեան պայմաններում են սոցիալիստական սկզբունքների վրայ հիմնւած արդարութիւնն ու ժողովրդավարութիւնը ձեռք բերում իրական բովանդակութիւն. առանց ազատութեան դրանք վերածւում են ձեւական հասկացութիւնների։
«Մահ»-ը կարգախօսի տրամաբանութեան մէջ խորհրդանշում է ոչ թէ կեանքի կենսաբանական աւարտ, այլ ազգային կամքի կորուստը, ինքնուրոյնութեան խլումը։ Ազգը, որն այլեւս չի որոշում իր ճակատագիրը, կորցնում է ազգային գոյութեան իմաստը։ Այդ պատճառով մահը չի քարոզւում որպէս իդէալ. այն սահմանագիծ է, որի առջեւ կանգնելը նշանակում է դաւաճանել սեփական ինքնութեանը եւ խզել կապը արժէքային, ազգային կամքի հետ։
Պատմական համատեքստում «Ազատութիւն կամ մահ» կարգախօսի ծնունդը պայմանաւորւած էր անմիջական գոյաբանական սպառնալիքով։ Հայ ժողովուրդը կանգնած էր ոչ միայն քաղաքական ճնշման, այլեւ ֆիզիկական բնաջնջման վտանգի առջեւ։ Այս պայմանները ստիպեցին Դաշնակացութեանը հաստատելու անկոտրում դիմադրութեան սկզբունք. ազգային ինքնապաշտպանութիւնը չի ճանաչում միջանկեալ լուծումներ: Ինչպէս նշում էր Քրիստափոր Միքայէլեանը՝ «Լռութիւն պիտի նշանակէր միայն եւ միայն ամբողջ ազգի բարոյական անկումը…», իսկ Ռոստոմն իր կեանքով ցոյց էր տալիս, որ պարտադրւած խաղաղութիւնը կամ պայքարի բացակայութիւնը երբեք չեն կարող ապահովել արժանապատւութիւն եւ ազատութիւն։
Ժամանակակից դաշնակցական մտքի համար այս սկզբունքը խորացել է եւ ստացել կառուցւածքային ձեւ։ Հրայր Մարուխարեանը ընդգծում էր, որ ազգային քաղաքականութիւնը առաջին հերթին արժէքային քաղաքականութիւն է. առանց սկզբունքային հիմքի ոչ մի քաղաքական յաջողութիւն հնարաւոր չէ։ Նա նկատում է, որ ազգի փլուզումը յաճախ չի բխում արտաքին ճնշումներից, այլ սկսւում է այն ժամանակ, երբ նա կորցնում է արժէքային ուղղորդումը։ «Ազատութիւն կամ մահ»-ը ցոյց է տալիս, որ ազատութիւնը նպատակ է, իսկ մահը՝ արժէքի պաշտպանութեան սահմանագիծ, որը պաշտպանում է ազգի ինքնութիւնը եւ ապագան։
Իր հերթին, ըստ Սարգիս Զէյթլեանի ազատութիւնը շարունակական գործընթաց է, որը պահանջում է մշտական պաշտպանութիւն՝ քաղաքական, հոգեբանական եւ մշակութային մակարդակներում, քանի որ այն աստիճանաբար խամրում է, նոյնիսկ խաղաղ պայմաններում, եթէ արժէքային զգօնութիւնը թուլանում է։ Այս իմաստով, «Ազատութիւն կամ մահ» կարգախօսի ուղերձը մշտական զգօնութեան կոչ է, որը պաշտպանում է ազգի ինքնութիւնն ու արժանապատւութիւնը։
Այս գաղափարական տեսանկիւնը թոյլ է տալիս մեր առկայ իրականութեան մէջ, այսպէս կոչւած, «իրատեսութեան» վրայ հիմնւած «պրագմատիկ քաղաքականութիւն» կիրառելու անհրաժեշտութեան մասին հնչող բարձրագոչ յայտարարութիւնները դիտարկել ոչ թէ որպէս «իմաստուն քաղաքականութիւն», այլ որպէս պատմական յիշողութիւնից զրկւած, գաղափարականօրէն սնանկ քաղաքականութիւն, որտեղ պայքարի կամքը զիջում է յարմարւողականութեանը եւ սպառնում է ազգի գոյութեանը։ Այն յստակ ցոյց է տալիս, թէ «Ազատութիւն կամ մահ» կարգախօսը ինչու է պահպանում իր պատմական ու գաղափարական նշանակութիւնը։
«Ազատութիւն կամ մահ»-ը այսօր մնում է արդիական, որովհետեւ ազատութիւնը սպառնալիքի տակ է ոչ միայն արտաքին ճնշումներից, այլեւ գաղափարական նահանջից, մշակութային եւ սոցիալական մարտահրաւէրներից: Այս բոլոր վտանգները ընդգծում են, որ ազատութեան պահպանութիւնը պահանջում է քաղաքական տեսլական, բարոյական վճռականութիւն եւ հասարակական գիտակցութիւն։
Կարգախօսի ուղերձը ոչ միայն դաշնակցականների, այլեւ ողջ հայութեան համար է, եւ յիշեցնում է, որ արժանապատիւ կեանքը հնարաւոր է միայն արժէքային հիմքի վրայ կառուցւած ազատութեան մէջ: Այն համախմբում է ազգային ինքնութիւնը, պատմական գիտակցութիւնը եւ սոցիալական արդարութիւնը մէկ միասնական գաղափարական ամբողջութեան մէջ, որտեղ իւրաքանչիւր յաջողութիւն կախւած է ազատութեան հաստատման կարողութիւնից։
Ազատութիւնը, անկախութեան իրաւունքը, սոցիալական արդարութիւնն ու քաղաքականապէս ինքնիշխան գործելու կարողութիւնը համախմբւում են մէկ ամբողջական համակարգում, որի կարգախօսային խտացումը «Ազատութիւն կամ մահ»-ն է։ Սա չի սահմանափակւում միայն անցեալով: Այն հանդիսանում է ուղեցոյց ներկայի եւ ապագայի համար, պահանջում է քաղաքական, բարոյական եւ մշակութային զգօնութիւն։ Ազատութիւնը հաւասարազօր է ազգի գոյութեանը, իսկ նրա պաշտպանութիւնը ներկայացնում է ազգի ամենակարեւոր պարտականութիւնը։
Ազատութեան արժէքը թերագնահատելը կամ այն մոռացութեան տալը կարող է յանգեցնել այնպիսի կեղծ արժէքների ընդունմանը, որոնք չեն ապահովում ազգային ինքնիշխանութիւն ու արժանապատւութիւն, եւ խիստ պայմանական են։ Քննադատութիւնները, որոնք սահմանափակւում են «Ազատութիւն կամ մահ» կարգախօսի բառացի ընթերցմամբ, յաճախ անտեսում են նրա խորքային գաղափարական իմաստը։ Եթէ ազատութիւնը այլեւս չի դիտարկւում որպէս բացարձակ արժէք, ապա ինչո՞վ կարող է այն փոխարինւել. տնտեսական աճո՞վ, միջազգային բարեհաճութեա՞մբ, կոնֆորմիզմո՞վ, թէ՞… Սակայն առանց ինքնիշխանութեան եւ արժէքային յստակութեան այդ բոլոր թւացեալ ձեռքբերումները դառնում են պայմանական եւ կախւած արտաքին կամքից։ Դաշնակցութեան քաղաքական մտածողութեան մէջ ազատութիւնը այն հիմքն է, որի վրայ կարող են կառուցւել մնացած արժէքները: Առանց այդ հիմքի ամէն մի ձեռքբերում կորցնում է կայունութիւնն ու իր իրական նշանակութիւնը։
«Ազատութիւն կամ մահ»-ը նաեւ դաստիարակչական պատգամ է։ Այն պահանջում է ներքին յստակութիւն՝ գիտակցել, որ անկախութիւնը պարգեւ չէ, այլ նւաճում, որն ապահովում է միայն գաղափարապէս բիւրեղացած ազգային կամքը։ Ազատութիւնը չի պահպանւում անտարբերութեամբ. այն պահանջում է պատասխանատւութիւն, զոհողութեան պատրաստակամութիւն եւ գաղափարական յստակութիւն։ Նոր սերնդի համար այս կարգախօսը կարող է դառնալ ինքնաճանաչման միջոց՝ հասկանալու, որ ազգային արժանապատւութիւնը չափւում է ոչ թէ հռչակագրերով, այլ գաղափարական եւ գիտակցւած ընտրութեամբ ու նպատակային գործողութիւններով։
Դաշնակցութեան ծրագրում յստակ նշւում է, որ հայ ժողովուրդը պէտք է ապրի ազատ, անկախ եւ միաւորւած հայրենիքում, որտեղ ապահովւած են սոցիալական արդարութիւնն ու ժողովրդավարական կարգը։ Սա ընդգծում է, որ ազատութիւնը ամբողջական է՝ այն չի սահմանափակւում միայն սահմանների պաշտպանութեամբ, այլ ներառում է նաեւ մարդու իրաւունքների եւ սոցիալական համերաշխութեան ամբողջական պաշտպանութիւնը: «Ազատութիւն կամ մահ»-ը հէնց այդ ամբողջականութեան բանաձեւն է, քանի որ այն արտայայտում է ե՛ւ ազգային, ե՛ւ համամարդկային արժէքներ՝ հիմք հանդիսանալով արժանապատիւ գոյութեան իրաւունքի համար։
Այսպիսով, «Ազատութիւն կամ մահ»-ը Դաշնակցութեան գաղափարական սկզբունքների բիւրեղացումն է, ոչ թէ այժմէականութիւնը կորցրած՝ անցեալի բանաձեւում, այլ՝ ներկայի եւ ապագայի ուղեցոյց: Այն ծնւել է ազգային-ազատագրական պայքարի պահանջից, ձեւաւորւել է գաղափարական յստակութեամբ եւ շարունակել է զարգանալ ժամանակակից դաշնակցական մտքի շրջանակում։ Այն չի քարոզում մահը, այլ հաստատում է այն պատկերացումը, որ ազատութիւնը հաւասարազօր է գոյութեանը, իսկ նրա պաշտպանութիւնը ազգի ամենակարեւոր պարտականութիւնն է։