ԱԿՆԱՐԿ: Երբ լռութիւնը մեղսակցութիւն է, իսկ խիղճը՝ մեղադրեալ

Որու խղճի վրայ կը մնայ Արցախի խիղճը մարմնաւորող ղեկավարներու դատը

Արցախի անցեալ ու ներկայ ղեկավարներու դատավարական ճակատագիրը մի ձեւակերպմամբ բնորոշելը անհնարին է:

Եթէ մէկ բառով՝ նրանք արժանապատւօրէն իրենց վրայ վերցրին արցախահայութեան անփորձանք տեղահանութեան ամբողջ ծանրութիւնը։ Ոչ որպէս անձնական ձախողում, այլ որպէս պատմական պատասխանատւութիւն։ Սա ողբերգ էր ու ցաւ ոչ այնքան իրենց համար, որքան՝ այն խղճի, որին նրանք մարմնաւորում են։

Անհրաժեշտ է յստակ արձանագրել. Արցախի ղեկավարները արցախահայութեան խղճի վրայ չեն մնացել։ Ընդհակառակը՝ անոնք եղել են այդ խղճի մարմնաւորումը։ Ազատագրական պայքարը միայն ռազմաքաղաքական գործընթաց չէ, այն խղճի շարժում էր, արժանապատւութեան ապստամբութիւն, ինքնութեան գիտակցում։ Այդ պայքարի ընթացքին ձեւաւորւած քաղաքական ու ռազմական ղեկավարութիւնը կրում էր ոչ միայն որոշումներու պատասխանատւութիւնը, այլեւ ժողովրդի գոյաբանական ինքնազգացողութիւնը։

Այսօր անոնց կը դատեն ոչ թէ որպէս անհատների, այլ որպէս խղճի կրողներ։ Դատում են այն գաղափարը, որ ժողովուրդը կարող է իր հողի վրայ ունենալ իր ձայնը, իր պաշտպանութիւնը, իր պատմական շարունակականութիւնը։ Այդ դատը, սակայն, չի մնացել միայն դատարաններու պատերը ներս։

Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնները եւս ձեռքերը լւանալով այս իրողութեան վրայ, «առաջ նայելու» հռետորաբանութիւնը հաւասարեցրին անցեալ չունենալու հետ։ Իսկ անցեալ չունենալը քաղաքական դիրքորոշում է: Դա ինքնութեան կորուստ է։ Ով չի ընդունում իր անցեալը, դատապարտում է իրեն լինել օտար՝ սեփական ներկայում։ Հողը պատմութիւն է:

Իսկ պատմութիւնը չեն մուրում։ Պատմութիւնը ապրում են, եւ ապրելով՝ յիշեցնում։ Յիշեցնում են, որ ժողովուրդներն ունեն ինքնութեան սեփական անձնագիր։ Այդ անձնագրի առաջնորդող էջում նշւած են ոչ միայն ծննդավայրն ու լեզուն, այլ նաեւ պաշտպանութեան իրաւունքը, արժանապատւութեան սահմանը, գոյութեան օրէնքը։ Իսկ այդ անձնագրի սեփականատէրը պէտք է պաշտպանւած լինի հէնց այդ առաջնորդողի բառով ու կէտով։

Այստեղ անխուսափելի է խօսել ժողովրդի մասին՝ որպէս ինստիտուտ։ Ժողովուրդը միայն քւէարկող զանգւած չէ, այն գիտակցող օրգանիզմ է։ Իսկ օրգանիզմը, երբ ցաւ է զգում, ունի երեք ճանապարհ. զգալ, հակազդել եւ մտածել բուժման մասին։ Սակայն ժամանակակից քաղաքականութեան մէջ երբեմն առաջարկւում է նաեւ այլ «մեթոդ». ցաւի տակ «սրսկւել» մոռացութեամբ, կարճատեւ հաճոյքով, կեղծ «պաշտպանւած լինելով»։ Նիկոլ Փաշինեանի ու իր թիմի կողմից բազմիցս բարձրաձայնւած «կանեփային» քաղաքականութիւնը, որպէս փոխաբերութիւն, դառնում է ինքնապաշտպանութեան կեղծ ձեւ, որ իրականում խորացնում է ինքնութեան հիւանդութիւնը։

Համաշխարհային փորձը ցոյց է տալիս, որ նման դէպքերում քաղաքական ղեկավարների գերեվարումը հազւադէպ է ընկալւում որպէս արդարադատութիւն։ Աւելի շուտ այն նմանւում է արտայանձնման՝ քաղաքական հաշիւների, ուժային բալանսների եւ լռութեան պայմանագրերի շրջանակում։ Արցախի ղեկավարների պարագայում եւս մենք գործ ունենք ոչ թէ իրաւական, այլ քաղաքական գործընթացի հետ, որտեղ դատը կայանում է ոչ թէ մեղքի ապացոյցների, այլ գոյութեան փաստի դէմ։

Եւ այստեղ հարցը կրկին վերադառնում է մեզ.

Ում խղճի վրայ մնաց այդ դատը։

Թերեւս այն մնաց բոլոր նրանց վրայ, ովքեր լռեցին։ Բոլոր նրանց վրայ, ովքեր «առաջ նայելու» անունով համաձայնւեցին աչք փակել անցեալի վրայ…

Խիղճը մոռացութիւն չի ճանաչում։ Այն սպասում է իր ժամանակին՝ յիշեցնելու, որ ժողովուրդը, որքան էլ ճնշւած, դեռ կենդանի օրգանիզմ է։ Եւ կենդանի օրգանիզմները, ի վերջոյ, կամ բուժւում են, կամ զարթնում: Կախման կէտեր:

Յ. Գ. Ռուբէն Վարդանեանը կնոջ՝ Վերոնիկա Ջոնաբենդի հետ հեռախօսազրոյցի ժամանակ խնդրել է հրապարակայնացնել Ալբեր Կամիւի «Ընդվզող մարդը» էսսէից հետեւեալ միտքը.

«Ապագան հնարաւոր չէ կանխատեսել, վերածնունդն էլ գուցէ անհնար է: Բայց մենք պարզապէս հրաժարւում ենք ընդունել դա: Պէտք է ոչինչ չխնայենք յանուն վերածննդի: Այլ տարբերակ էլ չունենք: Կամ կը վերածնւենք, կամ կը մեռնենք»:

Ալիք.